Xét nghiệm PSA và chụp cộng hưởng trong sàng lọc ung thư tuyến tiền liệt: Những điều nam giới cần biết?

Chủ nhật - 22/03/2026 21:47

Theo Globocan 2022, tại Việt Nam ung thư tuyến tiền liệt đứng thứ 5 trong những bệnh ung thư thường gặp nhất ở nam giới. Các yếu tố nguy cơ của ung thư tuyến tiền liệt bao gồm: Tuổi, chủng tộc, béo phì, tiền sử gia đình bị ung thư tuyến tiền liệt, chế độ ăn nhiều chất béo từ thịt đỏ, tiền sử mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục (STD). Nếu được phát hiện sớm, khả năng điều trị khỏi với phẫu thuật, xạ trị, điều trị nội tiết và kiểm soát bệnh là rất cao. Hai công cụ quan trọng trong phát hiện sớm ung thư tuyến tiền liệt hiện nay là xét nghiệm PSA và chụp cộng hưởng từ (MRI) tuyến tiền liệt.
1. PSA là gì?
PSA (Prostate-Specific Antigen) là một loại protein do tuyến tiền liệt sản xuất. Xét nghiệm PSA được thực hiện bằng cách lấy máu để đo nồng độ PSA trong máu.

Khi nào PSA tăng?

PSA có thể tăng trong nhiều tình huống, không chỉ riêng ung thư:

Ung thư tuyến tiền liệt
Phì đại lành tính tuyến tiền liệt
Viêm tuyến tiền liệt
Sau xuất tinh, thăm khám trực tràng, đặt sonde tiểu hoặc các thủ thuật niệu khoa gần thời điểm xét nghiệm.

Giá trị PSA bao nhiêu là bất thường?

Không có một ngưỡng “an toàn tuyệt đối” cho tất cả mọi người. Thông thường:

PSA < 4 ng/mL: nguy cơ thấp (nhưng không loại trừ ung thư)
PSA 4–10 ng/mL: vùng nghi ngờ.
PSA > 10 ng/mL: nguy cơ cao.

Đánh giá PSA huyết thanh phải dựa trên các yếu tố bao gồm PSA theo tuổi, tốc độ tăng PSA theo thời gian (PSA doubling time), tỷ lệ PSA tự do/toàn phần (fPSA/tPSA).
2. MRI tuyến tiền liệt có vai trò gì?
Chụp cộng hưởng từ đa thông số (mpMRI) là kỹ thuật hình ảnh hiện đại giúp đánh giá chi tiết cấu trúc tuyến tiền liệt. Giúp phát hiện tổn thương nghi ngờ ung thư, phân loại mức độ nghi ngờ theo hệ thống PI-RADS, hướng dẫn sinh thiết đích chọn lọc, giảm số ca sinh thiết không cần thiết.
MRI có thể cho thấy hình ảnh cụ thể của vùng nghi tuyến tiền liệt, từ đó cùng với xét nghiệm nồng độ PSA trong máu, giúp bác sĩ quyết định có cần sinh thiết hay không.
3. Vì sao nên kết hợp PSA và MRI?
Trước đây, khi PSA tăng, bệnh nhân thường được chỉ định sinh thiết ngay. Tuy nhiên, sinh thiết tuyến tiền liệt là thủ thuật xâm lấn và có thể gây biến chứng như nhiễm trùng, chảy máu, rối loạn chức năng sinh dục, vv.
Hiện nay, xu hướng là khám tuyến tiền liệt qua trực tràng + PSA tăng → Chụp MRI tuyến tiền liệt trước khi quyết định sinh thiết. Chỉ sinh thiết khi MRI có tổn thương PI-RADS ≥ 3–4 tùy bối cảnh lâm sàng.
Cách tiếp cận này giúp:
Phát hiện ung thư có ý nghĩa lâm sàng.
Hạn chế phát hiện các ung thư tiến triển chậm không cần điều trị.
Giảm thủ thuật không cần thiết.

Hệ thống chụp Cộng hưởng từ 1.5 Tesla tại Bệnh viện Ung bướu Bắc Ninh
4. Ai nên tầm soát ung thư tuyến tiền liệt?
Khuyến nghị chung từ Bộ Y tế Việt Nam, hướng dẫn của Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ (AUA)/ Hiệp hội Ung thư tiết niệu Hoa Kỳ (SUO) (2026), hướng dẫn của Hội Nội khoa Ung thư Châu Âu (2023):
Nam giới từ 50 tuổi trở lên hoặc từ 45 tuổi nếu có yếu tố nguy cơ (cha, anh em ruột mắc ung thư tuyến tiền liệt), người bệnh có triệu chứng tiểu khó, tiểu yếu, tiểu đêm nhiều.
Việc tầm soát nên được thực hiện sau khi trao đổi với bác sĩ để cân nhắc lợi ích và nguy cơ.
5. Tầm soát sớm – Bảo vệ sức khỏe lâu dài
Ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn sớm thường không có triệu chứng. PSA và MRI là hai công cụ quan trọng giúp phát hiện bệnh khi còn khu trú, tăng khả năng điều trị triệt căn và kéo dài thời gian sống.
Nam giới trung niên và cao tuổi nên chủ động kiểm tra sức khỏe định kỳ, đặc biệt khi có yếu tố nguy cơ.
📌Khuyến nghị: Nếu người bệnh trên 50 tuổi hoặc có tiền sử gia đình mắc ung thư tuyến tiền liệt, hãy trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn xét nghiệm PSA và chụp MRI khi cần thiết.
Tài liệu tham khảo
1. GLOBOCAN 2022.
2. VUNA – Hội tiết niệu thận Việt Nam. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị ung thư tuyến tiền liệt. (2014). t 10 – 11.
3. Quyết định số 3130/QĐ-BYT ngày 17 tháng 7 năm 2020 “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị ung thư tuyến tiền liệt”.
4. EAU-EANM-ESTRO-ESUR-ISUP-SIOG Guidelines on Prostate Cancer-2024 Update. Part I: Screening, Diagnosis, and Local Treatment with Curative Intent. Eur Urol. 2024 Aug.
5. Pan-Asian adapted ESMO Clinical Practice Guidelines for the diagnosis, treatment and follow-up of patients with prostate cancer. ESMO Open. 2022 Aug.
6. Early Detection of Prostate Cancer: American Urological Association and Society of Urologic Ocology Guideline (2026)
Tác giả: BSNT. Trương Quang Anh – Khoa Khám Bệnh

Tác giả: quyen quang

Nguồn tin: Khoa Khám bệnh – Bệnh viện Ung Bướu Bắc Ninh: